Trong một lần Q&A có mẹ chia sẻ với mình về việc bạn nhỏ 4 tuổi thường hay nói dối. Bạn Henry nhà mình năm ngoái cũng có một giai đoạn thường hay nói “những điều không thật”, chẳng hạn như con làm đổ cơm, nhưng lại nói là “không phải con làm”, con chưa rửa tay nhưng lại nói là “con đã rửa tay rồi”, con làm rách sách nhưng cũng phủ nhận. Ban đầu mình khá bối rối, vì bạn Peanut chưa từng như vậy, sau khi tìm hiểu mình mới nhận ra như thế này:
1- NÓI DỐI KHÔNG PHẢI LÚC NÀO CŨNG LÀ DẤU HIỆU “TRẺ HƯ”
Trong tâm lý học phát triển, nhiều nhà nghiên cứu xem lời nói dối đầu tiên của trẻ là một dấu mốc nhận thức quan trọng. Để nói dối được, trẻ phải biết phân biệt thật – giả, hiểu người khác biết gì và kiểm soát hành vi của mình. Điều này liên quan đến “Theory of Mind” – khả năng hiểu rằng người khác có suy nghĩ và cảm xúc khác với mình. Khái niệm này được nghiên cứu bởi các nhà khoa học như David Premack, Guy Woodruff và Simon Baron-Cohen. Khả năng này thường phát triển mạnh từ khoảng 3-5 tuổi và là nền tảng cho kỹ năng xã hội và sự đồng cảm sau này.
2- KHẢ NĂNG NÓI DỐI THAY ĐỔI THEO TỪNG ĐỘ TUỔI
Ở giai đoạn 2-5 tuổi, nhiều lời “nói dối” thật ra là sản phẩm của trí tưởng tượng đang phát triển. Trẻ nhỏ thường chưa phân biệt rõ giữa tưởng tượng và thực tế nên không hẳn có ý lừa dối như người lớn chúng mình nghĩ.
Khi bé lớn hơn, khoảng 6-10 tuổi, trẻ bắt đầu hiểu rõ hậu quả và phản ứng của người khác hơn. Lúc này trẻ có thể nói dối để tránh bị phạt, được công nhận hoặc gây ấn tượng với người lớn, bạn bè. Trẻ càng lớn thì khả năng nói dối càng “thuyết phục” hơn vì kỹ năng xã hội và não bộ cũng phát triển hơn.
3- NÓI DỐI CÓ LIÊN HỆ VỚI KHẢ NĂNG NHẬN THỨC
Một số nghiên cứu cho thấy trẻ biết nói dối sớm thường có khả năng điều hành tốt hơn. Đây là nhóm kỹ năng giúp trẻ kiểm soát hành vi, suy nghĩ linh hoạt và kiềm chế xung động. Để duy trì một lời nói dối, trẻ phải nhớ điều mình đã nói, giữ câu chuyện logic và điều chỉnh phản ứng cơ thể.
Điều đó cho thấy não bộ của trẻ đang hoạt động khá phức tạp khi nói dối. Tuy nhiên điều này không có nghĩa là trẻ càng nói dối càng thông minh, mà chỉ phản ánh sự phát triển nhận thức của trẻ.
4- ĐIỀU ĐÁNG LO KHÔNG PHẢI LÀ VIỆC TRẺ TỪNG NÓI DỐI
Các nhà tâm lý học cho rằng nói dối đôi khi là một phần phát triển bình thường ở trẻ nhỏ. Điều đáng lo hơn là khi trẻ xem nói dối như cách chính để tự bảo vệ mình hoặc giải quyết mọi vấn đề.
Nhiều nghiên cứu cho thấy trẻ càng sống trong môi trường nhiều trừng phạt càng có xu hướng nói dối nhiều hơn. Đằng sau lời nói dối thường là nỗi sợ, áp lực hoặc cảm giác xấu hổ. Nhiều trẻ nói dối không phải vì muốn làm người xấu, mà vì con không cảm thấy an toàn để nói thật.
5- ĐIỀU TRẺ CẦN NHẤT KHÔNG PHẢI LÀ MỘT NGƯỜI “BẮT LỖI” GIỎI
Trẻ không trung thực hơn vì sợ bị phạt. Trẻ thường thành thật hơn khi cảm thấy an toàn và được lắng nghe. Khi biết rằng mình vẫn được yêu thương kể cả khi mắc lỗi, trẻ sẽ dễ nói thật hơn. Điều đó không có nghĩa là bỏ qua giới hạn hay hậu quả cho hành vi sai. Mà là giúp con hiểu rằng nói thật luôn an toàn hơn việc phải nói dối để tự bảo vệ mình.
Hi vọng những thông tin này sẽ giúp các ba mẹ yên tâm hơn phần nào khi biết trẻ “nói dối” trong giai đoạn từ 3-5 tuổi nhé. Từ 6 tuổi trở đi, nếu tần suất trẻ nói dối ngày càng nhiều thì mình nghĩ ba mẹ cần tìm hiểu nguyên nhân sâu xa hơn để có cách phản hồi phù hợp với con hơn. Bài sau mình sẽ chia sẻ tiếp về chủ đề này nhé!
Love,
Mẹ Peanut & Henry
